Kolposkopia to badanie szyjki macicy w powiększeniu, które wykonuje się po nieprawidłowym wyniku cytologii lub dodatnim teście HPV. Jeżeli lekarz widzi podejrzany obszar, pobiera z niego wycinek, czyli wykonuje biopsję szyjki macicy. Wynik badania histopatologicznego rozstrzyga, czy zmiana wymaga leczenia, czy wystarczy obserwacja i kontrola po kilku miesiącach.
Szyjka macicy leży w górnej części pochwy i łączy pochwę z jamą macicy. Ma stały kontakt ze środowiskiem zewnętrznym, a jednocześnie kobieta nie może jej samodzielnie obejrzeć. Z tego powodu stany zapalne, infekcja wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) i zmiany przednowotworowe rozwijają się zwykle bez bólu, bez krwawienia i bez innych sygnałów, które skłoniłyby do wizyty u ginekologa. Przewlekła infekcja onkogennymi typami HPV prowadzi do śródnabłonkowej neoplazji szyjki macicy (CIN), która stopniowo, przez kilka lub kilkanaście lat, może przekształcić się w raka szyjki macicy. Ten powolny przebieg jest jednocześnie szansą: regularne badania przesiewowe pozwalają wykryć zmiany na etapie, gdy leczenie jest proste i oszczędzające, a w większości przypadków nie ogranicza płodności. Dlatego profilaktyka opiera się na stałym rytmie badań, a nie na reagowaniu na objawy. Warto wiedzieć, że nieprawidłowy wynik cytologii nie oznacza rozpoznania raka. Najczęściej wskazuje na zmiany przejściowe związane z infekcją HPV, które organizm może sam zwalczyć. Zadaniem dalszej diagnostyki jest odróżnienie takich zmian od tych, które wymagają leczenia.
Podstawą profilaktyki jest badanie ginekologiczne połączone z pobraniem wymazu z szyjki macicy. Cytologia płynna (LBC) pozwala ocenić komórki nabłonka i zakwalifikować je jako prawidłowe, przednowotworowe lub nowotworowe. Test HPV wykrywa materiał genetyczny wirusa, w tym typy o wysokim ryzyku onkologicznym. Badanie p16/Ki67 ocenia ekspresję białek świadczących o aktywności zmian wywołanych przez HPV i pomaga odróżnić infekcję przejściową od zmiany wymagającej pogłębionej diagnostyki. Równolegle wykonuje się badania bakteriologiczne i mykologiczne oraz testy w kierunku patogenów atypowych, ponieważ przewlekłe stany zapalne szyjki macicy utrudniają interpretację cytologii i same wymagają leczenia. Jeżeli wyniki tego etapu są nieprawidłowe, kolejnym krokiem jest kolposkopia, czyli oglądanie szyjki macicy, pochwy i sromu przez kolposkop, urządzenie optyczne dające duże powiększenie. Lekarz ocenia strukturę nabłonka, układ naczyń krwionośnych i granice ewentualnych zmian, których nie widać w zwykłym badaniu. Badanie przebiega podobnie jak standardowe badanie na fotelu ginekologicznym: po założeniu wziernika szyjkę przemywa się roztworem kwasu octowego, a następnie płynem Lugola. Obszary nieprawidłowego nabłonka reagują na te roztwory inaczej niż tkanka zdrowa, co pozwala precyzyjnie wskazać miejsce do pobrania wycinka. Wskazaniami do kolposkopii są przede wszystkim: nieprawidłowy wynik cytologii (ASC-US, LSIL, HSIL, AGC), dodatni test HPV wysokiego ryzyka, krwawienia kontaktowe lub międzymiesiączkowe, nawracające stany zapalne szyjki macicy, kontrola po leczeniu zmian szyjki oraz podejrzenie endometriozy szyjki macicy. Badanie trwa kilkanaście minut, jest wykonywane ambulatoryjnie, a ewentualny dyskomfort jest zwykle krótkotrwały. Celem kolposkopii jest nie tylko wykrycie zmian, ale też ograniczenie niepotrzebnego leczenia tam, gdzie wystarczy obserwacja.
Jeżeli w kolposkopii widoczny jest obszar wymagający oceny, lekarz pobiera z niego niewielki fragment tkanki. Biopsja celowana pod kontrolą kolposkopu wykonywana jest w znieczuleniu dobranym do potrzeb pacjentki i trwa krótko. Pobrany materiał trafia do badania histopatologicznego, które jednoznacznie określa charakter zmiany i stopień jej zaawansowania: od zmian niskiego stopnia (CIN 1), które często cofają się samoistnie, po zmiany wysokiego stopnia (CIN 2 i CIN 3) wymagające leczenia. Wynik chroni przed dwiema skrajnościami: niedoleczeniem zmiany, która mogłaby się rozwinąć, oraz zbyt agresywnym postępowaniem wobec zmiany, która nie stanowi zagrożenia. Po biopsji przez kilka dni może utrzymywać się niewielkie plamienie; w tym czasie zaleca się unikanie współżycia, kąpieli w wannie i tamponów. Sposób leczenia zależy od rodzaju i zaawansowania zmiany oraz od planów prokreacyjnych pacjentki. Ablacja laserem CO2 polega na odparowaniu zmienionej tkanki pod kontrolą kolposkopu; metoda oszczędza zdrowy nabłonek i skraca gojenie. Konizacja to wycięcie fragmentu szyjki macicy w kształcie stożka obejmującego całą zmianę. Zabieg jednocześnie leczy i dostarcza materiał do dokładnej oceny histopatologicznej, dlatego stosuje się go przy zmianach wysokiego stopnia. Histerocervikoskopia pozwala obejrzeć kanał szyjki macicy cienkim narzędziem z kamerą i usunąć zmiany położone wewnątrz kanału, niewidoczne w kolposkopii. Po każdym z tych zabiegów konieczna jest kontrola z cytologią i testem HPV w terminie wyznaczonym przez lekarza.
Wybierając ośrodek do pogłębionej diagnostyki szyjki macicy, warto zwrócić uwagę na trzy elementy: czy kolposkopię wykonują lekarze z udokumentowanymi umiejętnościami w tym zakresie, czy biopsję, ocenę histopatologiczną i ewentualne leczenie można przeprowadzić w tym samym miejscu bez przekazywania pacjentki między placówkami oraz czy ośrodek realizuje program pogłębionej profilaktyki, który pozwala kontynuować diagnostykę po nieprawidłowym wyniku badania przesiewowego. Pełną ścieżkę diagnostyki i leczenia zmian szyjki macicy w jednym miejscu prowadzi Klinika Galena przy ul. Żywieckiej 71 w Bielsku-Białej – klinika ginekologiczno-położnicza z chirurgią, urologią i poradniami specjalistycznymi. Zakres obejmuje cytologię płynną, test HPV, badanie p16/Ki67, kolposkopia i biopsja szyjki macicy w Bielsku-Białej oraz leczenie zmian metodą ablacji laserowej, konizacji i histerocervikoskopii. Kolposkopie wykonują dr n. med. Bogdan Szymala, specjalista ginekologii i położnictwa oraz ginekologii onkologicznej, i lek. Emilia Krajewska-Szymala, specjalista ginekologii i położnictwa, posiadający certyfikaty umiejętności w zakresie kolposkopii. Ośrodek realizuje także program pogłębionej profilaktyki raka szyjki macicy w ramach NFZ, który umożliwia dalszą diagnostykę pacjentek z nieprawidłowym wynikiem badania przesiewowego.
Kolposkopia jest badaniem nieinwazyjnym i w większości przypadków bezbolesnym. Odczucia są podobne jak przy zwykłym badaniu ginekologicznym; roztwory diagnostyczne mogą wywołać krótkotrwałe pieczenie. Większy dyskomfort pojawia się tylko przy pobieraniu wycinka, dlatego biopsję wykonuje się w znieczuleniu.
Badanie wykonuje się poza miesiączką, optymalnie w pierwszej połowie cyklu. Przez 1-2 dni przed badaniem zaleca się unikać współżycia, irygacji pochwy, globulek i tamponów. Warto zabrać wyniki ostatniej cytologii, testu HPV i wcześniejszych badań szyjki macicy.
Pobranie wycinka wykonuje się w znieczuleniu dobranym indywidualnie, najczęściej miejscowym. Zabieg trwa kilka minut i nie wymaga pobytu w szpitalu. Przez kilka dni po biopsji może utrzymywać się niewielkie plamienie.
Zgodnie z zaleceniami profilaktycznymi cytologię wykonuje się co 3 lata, a test HPV co 5 lat u kobiet po 30. roku życia, o ile poprzednie wyniki były prawidłowe. Po leczeniu zmian szyjki macicy lub przy dodatnim teście HPV lekarz ustala częstsze kontrole.