Choroba dotyczy najczęściej osób między dwudziestym a czterdziestym rokiem życia. Jej przebieg bywa bardzo różny, a od postaci klinicznej zależy zarówno rokowanie, jak i dobór terapii.

Mechanizm choroby i jej najczęstsze objawy

Stwardnienie rozsiane należy do chorób autoimmunologicznych ośrodkowego układu nerwowego. Komórki układu odpornościowego atakują osłonki mielinowe włókien nerwowych w mózgu i rdzeniu kręgowym, co zaburza przewodzenie impulsów. Powstające ogniska zapalne rozsiane są w czasie i przestrzeni, czyli pojawiają się w różnych okresach i w różnych okolicach układu nerwowego. Stąd wywodzi się nazwa jednostki chorobowej. Obraz kliniczny bywa mylący, ponieważ objawy zależą od lokalizacji ognisk. Do częstych pierwszych manifestacji należy pozagałkowe zapalenie nerwu wzrokowego z bólem przy poruszaniu gałką oczną i pogorszeniem ostrości widzenia. Pojawiają się też zaburzenia czucia, niedowłady, zaburzenia równowagi i koordynacji, podwójne widzenie, zaburzenia kontroli pęcherza moczowego oraz przewlekłe zmęczenie nieproporcjonalne do wysiłku. Charakterystyczne bywa nasilenie dolegliwości pod wpływem wysokiej temperatury otoczenia lub gorączki. Rozpoznanie opiera się na obrazie klinicznym uzupełnionym badaniami dodatkowymi. Podstawowe znaczenie ma rezonans magnetyczny mózgowia i rdzenia kręgowego z podaniem środka kontrastowego, który uwidacznia ogniska demielinizacji i pozwala ocenić ich aktywność. Uzupełniająco wykonuje się badanie płynu mózgowo-rdzeniowego w poszukiwaniu prążków oligoklonalnych oraz badania potencjałów wywołanych. Konieczne jest też wykluczenie innych chorób dających podobny obraz, w tym schorzeń zapalnych naczyń, chorób infekcyjnych i niedoborowych.

Postacie kliniczne i ich znaczenie

Klasyfikacja przebiegu ma bezpośrednie przełożenie na plan opieki nad pacjentem. Wyróżnia się kilka głównych wariantów:

• postać rzutowo-remisyjna, najczęstsza w chwili rozpoznania, w której okresy zaostrzeń przeplatają się z okresami częściowego lub pełnego cofnięcia objawów,
• postać wtórnie postępująca, rozwijająca się u części pacjentów po wielu latach przebiegu rzutowego, gdy niesprawność narasta stopniowo niezależnie od rzutów,
• postać pierwotnie postępująca, w której od początku obserwuje się powolne narastanie objawów bez wyraźnych zaostrzeń,
• klinicznie izolowany zespół, czyli pierwszy epizod objawów demielinizacyjnych, który nie zawsze przechodzi w pełnoobjawową chorobę.

Rzut definiuje się jako nowe objawy neurologiczne utrzymujące się co najmniej dobę i niezwiązane z infekcją ani przegrzaniem organizmu. Odróżnienie prawdziwego rzutu od przejściowego pogorszenia po gorączce bywa trudne, dlatego ocenę pozostawia się neurologowi.

Kierunki terapii

Współczesne leczenie stwardnienia rozsianego opiera się na trzech uzupełniających się filarach. Pierwszym jest postępowanie w okresie rzutu, prowadzone w warunkach szpitalnych lub ambulatoryjnych i mające skrócić czas trwania zaostrzenia. Drugi filar to terapie modyfikujące przebieg choroby, których celem jest zmniejszenie liczby rzutów, ograniczenie aktywności zmian w rezonansie i spowolnienie narastania niesprawności. Dostępne preparaty różnią się mechanizmem działania, drogą podania, profilem bezpieczeństwa oraz wymaganym monitorowaniem, a w Polsce znaczna ich część jest udostępniana w ramach programów lekowych o określonych kryteriach włączenia. Trzeci filar obejmuje leczenie objawowe i rehabilitację. Prowadzi się je równolegle przez cały czas trwania choroby, a jego zadaniem jest zmniejszenie spastyczności, bólu neuropatycznego, zaburzeń oddawania moczu i zmęczenia oraz utrzymanie sprawności ruchowej. Regularna, dostosowana do możliwości aktywność fizyczna, opieka fizjoterapeuty, wsparcie psychologiczne oraz leczenie chorób współistniejących mają w tym modelu znaczenie porównywalne z farmakoterapią. Warto zaznaczyć, że medycyna nie dysponuje obecnie metodą usuwającą przyczynę choroby. Celem terapii jest opanowanie procesu zapalnego, ograniczenie liczby zaostrzeń i utrzymanie samodzielności pacjenta możliwie długo. Dobór konkretnego schematu pozostaje w gestii neurologa prowadzącego, który uwzględnia postać choroby, jej aktywność, wiek pacjenta, plany prokreacyjne, choroby towarzyszące oraz wyniki badań kontrolnych. Żadna informacja publikowana w internecie nie zastępuje takiej indywidualnej oceny.

Opieka neurologiczna nad pacjentem z chorobą demielinizacyjną

Choroba przewlekła wymaga stałego monitorowania. Wizyty kontrolne obejmują ocenę stanu neurologicznego według przyjętych skal, powtarzane badania obrazowe oraz badania laboratoryjne kontrolujące bezpieczeństwo stosowanej terapii. Wczesne wykrycie aktywności choroby pozwala zmodyfikować postępowanie, zanim dojdzie do trwałego ubytku funkcji. Instytut Zdrowia dr Boczarska-Jedynak to oświęcimska placówka o profilu neurologicznym, zajmująca się między innymi chorobami neurozwyrodnieniowymi oraz diagnostyką i konsultacjami specjalistycznymi w zakresie schorzeń układu nerwowego. Informacje na temat tego, jak w praktyce klinicznej wygląda leczenie stwardnienia rozsianego oraz przebieg konsultacji neurologicznej, zebrano w odrębnej części serwisu placówki. Osoby, u których wystąpiły niepokojące objawy neurologiczne, a także pacjenci z rozpoznaniem poszukujący drugiej opinii, mogą skorzystać z konsultacji specjalistycznej. Im wcześniej rozpocznie się właściwą opiekę, tym większe są szanse na utrzymanie aktywności zawodowej i rodzinnej przez wiele lat.